Premda je arhitektura Lazarice nadaleko proučavana, njena unutrašnjost čuva sopstvene vredne svedoke vekovne istorije: ikonostas iz 1844. godine, Karađorđevo zvono iz vremena Prvog srpskog ustanka i tragove živopisa koji su se smenjivali kroz vekove.
Ikonostas iz 1844. godine
Današnji raskošni ikonostas Lazarice postavljen je 1844. godine, u sklopu velike obnove crkve preduzete neposredno po stupanju kneza Aleksandra Karađorđevića na presto Srbije. Reč je o duborezno bogato izrađenoj drvenoj pregradi sa pozlatom i nizom ikona, izvedenoj u stilu karakterističnom za srpsku crkvenu umetnost prve polovine XIX veka.
Ikonostas Lazarice je sačuvan do danas i predstavlja jedan od najvrednijih primeraka esnafske ktitorske umetnosti u centralnoj Srbiji.
Pored centralne pregrade, sačuvan je i niz pratećih ikona izvedenih u istom stilskom okviru. Zajedno čine celinu koja svedoči o ukusu i mogućnostima kruševačkih naručilaca u prvoj polovini XIX veka. Više o arhitektonskom okviru u kome se ikonostas nalazi može se pročitati na strani o arhitekturi, a o samom knezu Lazaru, ktitoru crkve i osnivaču Kruševca, na njegovoj posebnoj stranici.
Esnafski darodavci iz Kruševca
Posebnu vrednost ikonostasu daje to što je nastao zaslugom kruševačkih esnafskih udruženja. Trgovački i zanatlijski esnafi – u XIX veku najsnažniji nosioci varoškog života – udružili su sredstva da bi obnovili pridvornu crkvu kneza Lazara, koja je tada izlazila iz dugog perioda turske vladavine i zapuštenosti.
Ovaj čin zajedničkog darivanja svedoči o povezanosti građanstva Kruševca sa Lazaricom kao središtem lokalnog identiteta i sećanja na srednjovekovnu prestonicu.
Karađorđevo zvono iz 1812. godine
U Lazarici se čuva i staro zvono sa zapisom „Cerkve hrama Roždestvo presvjatija Bogorodici”, koje je Crkvi poklonio vožd Karađorđe Petrović. Zvono se može datovati pre 1812. godine i jedno je od retkih predmeta iz vremena Prvog srpskog ustanka koje je sačuvano u kontinuitetu na svom prvobitnom mestu.
Zapis na zvonu potvrđuje da je tada slava crkve bila Rođenje Presvete Bogorodice – što govori o promenama liturgijskog života Lazarice posle njenog obnavljanja krajem XVIII veka.
Karađorđevo zvono iz Lazarice jedno je od najstarijih sačuvanih zvona u kontinuiranoj liturgijskoj upotrebi u Srbiji. Pored Krfske kapele i nekoliko manjih crkava, malo je hramova koji mogu da pokažu predmet sa neposrednom vezom sa Voždom i Prvim srpskim ustankom – što ovoj relikviji daje, pored bogoslužbenog, i prvorazredan istorijski značaj.
Sudbina živopisa kroz vekove
Lazarica je tokom svoje istorije imala više slojeva živopisa.
- Prvobitni živopis iz XIV veka, savremen samom podizanju crkve, nije sačuvan u vidljivom obliku.
- Živopis iz XVIII veka izveden je u vreme kratkotrajnih austrijskih osvajanja Kruševca, ali je tokom turske vladavine teško oštećen.
- Živopis iz 1843. godine, izveden preko propalog sloja iz XVIII veka u sklopu Karađorđevićeve obnove, nije bio visokog umetničkog kvaliteta i kasnije je uklonjen.
Tokom velike restauracije pod rukovodstvom arhitekte Pere J. Popovića (1904–1907), unutrašnjost je sistematski raščišćena: malter sa živopisom iz 1843. godine uklonjen je, kao i ostaci fresaka iz XVIII veka u otvorima priprate. Više o ovoj restauraciji možete pročitati na strani o istoriji.
Unutrašnjost danas
Današnji unutrašnji izgled Lazarice u najvećoj meri odgovara stanju koje je crkvi dao Pera Popović: oslobođena slojeva neuspešnih obnova XIX veka, sa sačuvanim ikonostasom iz 1844. godine i Karađorđevim zvonom kao glavnim svedocima novovekovne istorije crkve.
Lazarica i danas obavlja bogoslužbenu funkciju kao gradska parohijalna crkva u sastavu Niške eparhije.
Pored ikonostasa i zvona, u crkvi se čuva i niz pokretnih predmeta novijeg datuma – arhijerejski tron, pevnice, analogija i ručno tkani tepisi – koji nisu spomenički, ali su neodvojivi deo žive bogoslužbene celine. Posetioci pridvornoj crkvi mogu da pristupe u toku redovnih službi, dok se za organizovane stručne i đačke obilaske preporučuje prethodna najava parohijskoj kancelariji.