Moravska škola arhitekture poslednja je velika stilska epoha srpske srednjovekovne arhitekture. Razvila se u poslednjoj četvrtini XIV i prvoj polovini XV veka, u doba kneza Lazara, despota Stefana Lazarevića i despota Đurđa Brankovića. Njen najraniji i prototipski spomenik je crkva Lazarica u Kruševcu.
Istorijski okvir
Posle raspada Dušanovog carstva i pomeranja političkog težišta srpske države iz Raške i Kosova ka dolinama Morave, nova vlastela podizala je crkve i manastire u Pomoravlju. Ova ktitorska aktivnost stvorila je niz spomenika koji dele zajedničke arhitektonske i likovne odlike – danas poznate pod nazivom Moravska škola.
Karakteristike moravskog stila
Trikonhalna osnova
Najprepoznatljiviji elemenat moravskih crkava je trikonhalna (trolisna) osnova – krstoobrazni plan kod kog su severna i južna krakova naosa završeni polukružnim ili poligonalnim apsidama (pevnicama), uz oltarsku apsidu na istoku. Ovaj plan, preuzet iz svetogorske monaške tradicije, omogućavao je liturgijske procesije i pevačke odgovore u bočnim pevnicama.
Polihromna fasada i kamena plastika
Fasade moravskih crkava odlikuju se naizmeničnim horizontalnim redovima belog tesanog kamena (peščara) i opeke, vezanim debelim malterom. Ovaj polihromni efekat dopunjuju slepe arkade, šah-polja (kvadratna polja od naizmenično postavljenih kamenih ploča i opeka) i rozete.
Posebno je razvijena dekorativna kamena plastika – bogato profilisani portali, prozori sa biforama i triforama, arhivolte, kameni venci, parapetne ploče i okvirne trake ispunjene biljnim, geometrijskim i životinjskim motivima.
Kubična postolja i tambur
Iznad sredine naosa uzdiže se kupola na kvadratnom postolju i osmostranom tamburu sa uzanim prozorima. Vertikalnost je naglašena pažljivim odnosima visina i širina, čime je dat utisak elegancije karakterističan za ovu školu.
Živopis i ikonopis
Slikarstvo moravskih crkava nastalo je u uskoj vezi sa poznovizantijskim atelijerima i Svetom Gorom. Karakteriše ga produhovljena fizionomija likova, mekana modelacija inkarnata i razvijen narativ scenskih kompozicija. Najznačajniji sačuvani primeri nalaze se u Ravanici, Manasiji (Resavi), Ljubostinji i Kaleniću, gde freske čine celovit ikonografski program u skladu sa arhitektonskim prostorom.
Lazarica kao prototip
Lazarica je prva sačuvana crkva u kojoj su svi navedeni elementi moravskog stila prisutni u sazreloj formi: trikonhalna osnova, polihromna fasada, šah-polja, slepa arkada sa biforama i bogato dekorisani portali. Otud joj u literaturi pripada mesto prototipa i polazne tačke razvoja stila.
Više o samim graditeljskim rešenjima Lazarice – dimenzijama, materijalima i konstrukciji zidova – možete pročitati na strani o arhitekturi.
Druge zadužbine moravske škole
U porodicu moravskih spomenika, pored Lazarice, spadaju i:
- Ravanica (1375–1377) – Lazareva pogrebna zadužbina kod Ćuprije;
- Ljubostinja (oko 1388) – zadužbina kneginje Milice;
- Naupara (kraj XIV veka) – sa istančanom kamenom plastikom;
- Manasija (Resava) (1407–1418) – zadužbina despota Stefana Lazarevića, sa odbrambenim bedemima;
- Kalenić (oko 1413) – vrhunac dekorativne plastike moravske škole;
- Rudenica, Veluće, Sisojevac, Drenča, Pavlovac i drugi manji manastiri.
Nasleđe
Moravska škola je zaokružena padom Despotovine 1459. godine. Ostala je poslednje veliko poglavlje srednjovekovne srpske arhitekture i – kroz Lazaricu, Ravanicu, Kalenić, Manasiju i druge spomenike – jedan od najprepoznatljivijih izraza srpske umetničke baštine.
Krajem XIX i tokom XX veka spomenici moravske škole postali su predmet sistematskog stručnog proučavanja i konzervacije. Generacije srpskih i evropskih istoričara umetnosti – od Gabrijela Mijea i Miloja Vasića preko Aleksandra Deroka do savremenih istraživača – uobličili su sliku stila kakvu danas poznajemo. Nakon Pere Popovića, koji je krajem XIX i početkom XX veka pionirski radio na restauraciji Lazarice, restauratorski zahvati izvođeni su i na Ravanici, Manasiji i drugim spomenicima ove grupe.
Većina moravskih crkava i danas su žive bogoslužbene zajednice u sastavu eparhija Srpske pravoslavne crkve, što ovu stilsku grupu čini retkim primerom srednjovekovnog nasleđa koje istovremeno funkcioniše kao muzejski spomenik i kao deo svakodnevnog duhovnog života.