Knez Lazar Hrebeljanović (oko 1329 – 1389) bio je vladar Moravske Srbije u drugoj polovini XIV veka, ktitor crkve Lazarice u Kruševcu i jedna od najznačajnijih ličnosti srpske srednjovekovne istorije.
Poreklo i uspon na vlast
Lazar je poticao iz vlasteoske porodice Hrebeljanovića. Kao mladić službovao je na dvoru cara Stefana Dušana, gde je stekao titulu stavioca. Posle Dušanove smrti 1355. godine i postepenog raspada Srpskog carstva, Lazar je uz oslonac na sopstvenu vlastelu i Crkvu postepeno učvrstio vlast u Pomoravlju.
Brakom sa Milicom, iz roda Nemanjića, povezao se sa starom vladarskom dinastijom – što je davalo legitimitet njegovoj vlasti u Srbiji nakon nestanka Nemanjića po muškoj liniji.
Politiku okupljanja oslabljenih srpskih oblasti Lazar je vodio i kroz strateške porodične veze: ćerku Mariju udao je za Vuka Brankovića, a ćerku Teodoru za bosanskog vlastelina Nikolu Gorjanskog, dok je preko drugih kćeri stupio u srodstvo sa bugarskim i ugarskim plemstvom. Time je Moravska Srbija postala čvorište regionalnih savezništava u predvečerje osmanskog prodora.
Veoma važan korak bilo je i izmirenje sa Carigradskom patrijaršijom, postignuto 1375. godine, čime je okončan raskol u kome se Srpska crkva nalazila od proglašenja patrijaršije u vreme cara Dušana. Lazar se time predstavio i kao zaštitnik kanonskog poretka pravoslavlja.
Kruševac kao prestonica
Lazar je za prestonicu odabrao Kruševac, podigavši na desnoj obali Rasine utvrđen grad sa palatama, kulama i pratećim objektima. Položaj na raskršću puteva u središtu njegove države učinio je Kruševac stvarnim političkim, vojnim i duhovnim centrom Moravske Srbije.
Lazarica kao zadužbina
U jezgru kruševačkog grada, između 1375. i 1378. godine, Lazar je podigao svoju pridvornu crkvu – Lazaricu. Crkva je posvećena Svetom prvomučeniku Stefanu, patronu dinastije Nemanjića, a u slavu Lazarevog prvorođenog sina i naslednika Stefana. Lazarica je postala prototip Moravske škole arhitekture i ostala je jedini sačuvani objekat iz nekadašnjeg prostranog tvrđavnog kompleksa.
Pored Lazarice, Lazar je podigao i manastir Ravanicu (1375–1377), koju je odabrao za svoju pogrebnu zadužbinu, kao i niz drugih crkava i manastira u svojoj državi.
Lazarevu ktitorsku delatnost karakteriše veza sa Svetom Gorom: knez je darivao više hilandarskih hrisovulja i obnovio pripratu manastira Hilandara, a iz svetogorske tradicije preuzet je i trikonhalni plan koji je u Lazarici dobio konačnu, klasičnu formu. Ove veze pokazuju da Moravska Srbija nije bila izolovana provincija, nego ravnopravan učesnik u poznovizantijskoj kulturnoj zajednici.
Boj na Kosovu 1389
Najpoznatiji događaj iz Lazareve biografije jeste Boj na Kosovu, vođen 15. (28. po novom kalendaru) juna 1389. godine na Kosovu polju, između srpske vojske pod njegovom komandom i osmanske vojske pod komandom sultana Murata I. U bici su poginula oba vladara – Murat je pao u srpskom logoru, a Lazar je zarobljen i pogubljen.
Premda ishod bitke u istoriografiji ostaje predmet rasprava, njen značaj za srpsku kolektivnu svest neuporedivo je veći od neposrednih vojnih posledica. Bitka i Lazareva žrtva ušle su u temelje srpske epske poezije, pisane tradicije i pravoslavne duhovnosti.
Sveti knez Lazar – kanonizacija i kult
Ubrzo posle smrti Lazar je kanonizovan kao svetac Srpske pravoslavne crkve. Njegove mošti su nakon bitke prenete prvo u Vaznesenjsku crkvu u Prištini, a zatim u Ravanicu. Kasnije, zbog turskih provala, mošti su selile na više mesta, da bi konačno bile vraćene u Ravanicu, gde i danas počivaju.
Slava Svetog kneza Lazara – Vidovdan, 15/28. jun – jedna je od najznačajnijih datuma u srpskom kalendaru, a kult kneza-mučenika neprekinuto je negovan u srpskoj crkvi i kulturi od XIV veka do danas.
Lazareva zadužbina u Kruševcu i danas čuva opipljive tragove ovog kontinuiteta: sačuvani ikonostas iz 1844. godine i Karađorđevo zvono predstavljaju neposrednu vezu između Lazarevog ktitorstva u XIV veku i novovekovne pobožnosti grada.